Historia

Śląsk Cieszyński posiada swoją bogata historię, której świadkami są liczne zabytki kultury materialnej. Wiele z nich powstało dzięki Piastom i Habsburgom - dwóm wielkim europejskim dynastiom, które od średniowiecza po początek XX wieku panowały w dawnym Księstwie Cieszyńskim. „VIA DUCALIS” – „Droga Książęca” to symboliczny szlak zabytków kultury materialnej i miejsc związanych z książęcymi dynastiami Piastów i Habsburgów. Pragnie on ukazać rolę i wpływ cieszyńskich książąt na kształtowanie się europejskiej tożsamości Śląska Cieszyńskiego oraz jego związki z historią i kulturą przedstawicieli wielu narodów w tej części Środkowej Europy - Polaków, Czechów, Austriaków, Węgrów, Słowaków i Żydów. „Droga Książęca” pragnie także przybliżyć wydarzenia i procesy historyczne zachodzące na Śląsku Cieszyńskim oraz rolę Piastów i Habsburgów w cywilizacyjnym rozwoju regionu oraz uzmysłowić, nie tylko mieszkańcom Śląska Cieszyńskiego, wspólnotę dziedzictwa w przeszłości, a tym samym możliwości jego wspólnej kontynuacji w przyszłości.

ŚLĄSK CIESZYŃSKI I JEGO OBSZAR

Śląsk Cieszyński to najdalej na południowy-wschód wysunięta część Śląska, znajdująca się aktualnie w granicach dwóch państw: Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Czeskiej. Historyczne terytorium Śląska Cieszyńskiego, liczące przeszło 2.300 km kw., pokrywa się z granicami byłego Księstwa Cieszyńskiego. Na zachodzie wyznacza je rzeka Ostrawica, oddzielająca Śląsk od Moraw. Na południu – pasmo Beskidu Śląskiego na wysokości Przełęczy Jabłonkowskiej, za którą znajdowały się ziemie Górnych Węgier, czyli obecnej Słowacji. Na wschodzie rzeka Białka oraz pasmo górskie wzdłuż szczytów Klimczoka i Baraniej oddzielały Ziemię Cieszyńską od dawnej Rzeczypospolitej, a po pierwszym rozbiorze od Galicji. Rubież północna przebiegała częściowo wzdłuż Wisły oraz częściowo Olzy do jej ujścia do Odry i graniczyła z górnośląskimi księstwami, a od 1742 r. stanowiła państwową granicę ze Śląskiem Pruskim.

KSIĘSTWO CIESZYŃSKIE I JEGO PIASTOWSCY WŁADCY

Jak ukazują badania archeologiczne tereny obecnego Śląska Cieszyńskiego zasiedliły plemiona słowiańskie. W końcu IX wieku najprawdopodobniej terytorium to wchodziło w skład Państwa Wielkomorawskiego pod władaniem Mojmirowiców. W końcu X wieku ziemia ta stała się przedmiotem zatargu między czeskimi Przemyślidami a polską dynastią Piastów. W XI wieku mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego włączyli się trwale w organizację państwa polskiego. Wtedy też w Cieszynie założona została kasztelania wymieniona po raz pierwszy w papieskim dokumencie z 1155 roku. Po śmierci najstarszego syna Bolesława Krzywoustego – księcia Władysława II Wygnańca – Śląsk podzielili pomiędzy siebie w 1163 r. z kolei jego synowie. Większość otrzymał Bolesław, natomiast tereny położone na peryferiach, łącznie z cieszyńską kasztelanią, przypadły Mieszkowi, wraz z tytułem księcia raciborskiego. Kolejny podział, który nastąpił po śmierci księcia opolsko – raciborskiego Władysława w roku 1281 zdecydował o losach tej części Śląska na dalsze setki lat. Jeden z synów Władysława – książę Mieszko na przełomie lat 1289 - 1290 uzyskał wyodrębnione wówczas Księstwo Cieszyńskie i został pierwszym księciem cieszyńskim. Stolicę nowopowstałego księstwa zlokalizował w Cieszynie. W okresie sporów między polskimi książętami, aby wzmocnić swą pozycję, Mieszko wraz z swym bratem Bolesławem związali się z czeskim królem Wacławem II. Syn Mieszka – książę Kazimierz I uznał lenną zwierzchność króla Czeskiego Jana Luksemburczyka, zaś po zrzeczeniu się Polski praw do Śląska w zawartym w 1335 r. pokoju w Trenczynie, Księstwo Cieszyńskie zostało wcielone do Korony Czeskiej. Mieszko I był założycielem cieszyńskiej linii Piastów, która była jedną z najdłużej panujących na ziemiach polskich, bo aż do połowy XVII wieku. Po Mieszku I na cieszyńskim tronie zasiadło jeszcze piętnastu Piastów. Dla historii Śląska Cieszyńskiego w sposób szczególny zasłużyło się paru z nich. Wielką aktywnością polityczną oznaczał się wnuk Mieszka I książę Przemysław I Noszak, który związany blisko z dworem cesarza Karola IV w Pradze spełniał ważne misje dyplomatyczne w całej Europie i znacząco powiększył stan własnego posiadania na Śląsku. Przeniósł on także na grunt cieszyński z cesarskiego dworu wiele wzorów, zwłaszcza artystycznych. Do uświetnienia rozbudowy cieszyńskiego zamku książę ten wykorzystał twórców związanych z warsztatem znanego praskiego rzeźbiarza Piotra Parlera. Sporą inicjatywę skierowaną na rozwój gospodarczy wykazał książę Kazimierz II. Za jego panowania szereg korzystnych przywilejów uzyskały miasta oraz organizacje cechowe i rzemieślnicy. Stabilizacja gospodarcza stała się główną przyczyną ich rozwoju, a w tym m.in. budowy murowanych kościołów, ratuszy i murów miejskich. Za panowania księcia Wacława III Adama w Księstwie Cieszyńskim zapanowała reformacja, która do dnia dzisiejszego zmieniła religijny charakter Śląska Cieszyńskiego. Wielkim osiągnięciem tego księcia było skodyfikowanie i wydanie ustawy krajowej, która regulowała prawne normy w Księstwie oraz „Porządek kościelny” regulujący życie religijne. Rosnące zadłużenie księcia, człowieka odrodzenia i humanisty, zmusiło go jednak do sprzedaży części swoich ziem, z których utworzone zostały państwa niższego rzędu, jak np. z Bielska czy Frysztatu. Jego następcą został książę Adam Wacław. Jego przejście na katolicyzm było lokalną zapowiedzią okresu kontrreformacji. Po jego śmierci z kolei rozpoczęła się wojna trzydziestoletnia, która jak w wielu innych regionach Europy, zapoczątkowała okres długotrwałego upadku gospodarczego i kulturalnego Księstwa. Ostatnim męskim potomkiem cieszyńskiej linii Piastów był książę Fryderyk Wilhelm. Panowanie jego przypadło na okres wspomnianej wojny trzydziestoletniej, w której zresztą poległ. Za zgodą cesarza Księstwo Cieszyńskie w dożywotnie rządy objęła jego siostra księżna Elżbieta Lukrecja. Po jej śmierci w 1653 roku przeszło Księstwo w ręce Habsburgów, jako królów czeskich i panów lennych.

MECENAT KULTURALNY CIESZYŃSKICH PIASTÓW

600 lat panowania Piastów na Śląsku Cieszyńskim, w tym ponad 360 historii ich cieszyńskiej linii, zaznaczył się wieloma fundacjami, przedsięwzięciami budowlanymi, architektonicznymi, plastycznymi i kulturalnym mecenatem. Efektem tej bogatej działalności jest wiele znajdujących się na Ziemi Cieszyńskiej zabytkowych obiektów świadczących o piastowskiej przeszłości tych terenów. Wraz z ustanowieniem przez pierwszych władców Polski w Cieszynie kasztelani, pełniącej rolę ośrodka administracyjnego, wystawiona została w połowie XI wieku w stylu romańskim kaplica grodowa pod wezwaniem św. Mikołaja. Spełniała ona funkcje liturgicznej administracji kościelnej. Była to pierwsza chrześcijańska świątynia na Śląsku Cieszyńskim, która dała początek wielu innym, powstającym często z książęcych fundacji. Należały do nich pierwsze klasztory, m.in. założony przez sprowadzonych z podkrakowskiego Tyńca benedyktynów klasztor w Orłowej czy klasztor dominikański w Cieszynie. Kościół przy tym klasztorze stał się niebawem nekropolią cieszyńskich Piastów, w której do dzisiaj zachował się gotycki nagrobek księcia Przemysława I Noszaka. W XIII wieku książęta zainicjowali ruch osadniczy, w wyniku którego na przełomie XIII i XIV wieku powstało wiele osad i wsi założonych w większości przez kolonistów napływających z krajów niemieckich. W tych coraz ludniejszych miejscowościach wystawiano drewniane i murowane gotyckie świątynie. Należy do nich kościół św. Stanisława w Starym Bielsku z zachowanymi w dobrym stanie gotyckimi i renesansowymi polichromiami oraz kościół Podwyższenia Krzyża św. we Frysztacie. Specyfiką Śląska Cieszyńskiego są drewniane obiekty sakralne, obrazujące przemiany jakie następowały w tej dziedzinie architektury. Do najstarszych z nich należy powstały w 1563 roku drewniany kościół Bożego Ciała w Gutach oraz późniejsze, lecz nie mniej interesujące obiekty w Zamarskach, Marklowicach Dolnych czy w Bielowicku. W świątyniach tych, a także w muzealnych zbiorach Cieszyna, Bielska, Skoczowa, Czeskiego Cieszyna i Frydka-Mistka można odnaleźć wiele przykładów malarstwa sakralnego, rzeźby i rzemiosła artystycznego związanego z czasami Piastów i ich mecenatem artystycznym. Książęta cieszyńscy przez cały okres swego panowania szczególną troskę przywiązywali do stworzenia i rozbudowy swej siedziby zlokalizowanej na Górze Zamkowej w Cieszynie. Powstająca tam zabudowa – ze skromnego wczesnośredniowiecznego grodu w ciągu stuleci stała się masywnym gotyckim zamkiem, który po kolejnych, nowożytnych już przebudowach, uległ istotnemu zniszczeniu w końcu wojny trzydziestoletniej. Do dziś przetrwały jedynie fragmenty zamku w postaci gotyckiej Wieży Piastowskiej i reliktów okrągłej baszty obronnej z przyległą do niej zabudową. Inne obronne budowle, jednak już o mniejszej skali, cieszyńscy książęta wznieśli na rubieżach swych ziem. Zamek w Bielsku, Frydku czy system obronnych szańców koło Jabłonkowa miał strzec granic księstwa i ochraniać szlaki handlowe. Dwór pierwszych książąt cieszyńskich tworzyły zaczątki drużyny rycerskiej i dworscy urzędnicy, którzy z czasem utworzyli stan szlachecki. Za swe zasługi obdarowywani zostawali przez swych panów ziemskimi nadaniami i przekształcili się w warstwę ziemian. Naśladując księcia i jego dwór zaczęli w swych dobrach stawiać siedziby początkowo o charakterze obronnym, później dwory i pałace stanowiące centra życia gospodarczego i kulturowego majątku i okolicy. Do dzisiejszych czasów w dobrym stanie nie zachowało się ich na Śląsku Cieszyńskim zbyt wiele. Przykładem założenia obronnego jest zamek Grodeckich w Grodźcu czy obronny dwór w Błogocicach, natomiast drugi typ obiektów reprezentuje dwór Marklowskich w Górkach Wielkich i Czelów z Czechowic w Kończycach Małych. Podobnie jak w innych rejonach Europy do cywilizacyjnego rozwoju Księstwa Cieszyńskiego w istotnym stopniu przyczyniły się miasta znajdujące się na jego terytorium. Od swych początków cieszyły się one opieką książąt, którzy widzieli w nich także źródło swych dochodów. Przyczyniali się więc do ekonomicznego rozwoju miast nadając im oraz cechom rzemieślniczym liczne przywileje. Umożliwiło to mieszczanom, często z inicjatywy i przy finansowym wsparciu książąt, budowę nowych miejskich obiektów czy urządzeń, a nawet rozbudowę samych miast. Stało się tak w Cieszynie, gdy w końcu XV wieku miasto poszerzono o nowy rynek, a w połowie wieku następnego utworzono nową dzielnicę. Świadkami tych procesów, choć po licznych przebudowach, są miejskie ratusze w Cieszynie, Frydku czy w Skoczowie.

ZIEMIA ŚWIĘTYCH I REFORMACJI

Specyfiką Śląska Cieszyńskiego jest jego zróżnicowanie religijne i wielowyznaniowość. Książę Wacław III Adam w pierwszej połowie XVI wieku zaprowadził jako obowiązujące wyznanie ewangelicko – augsburskie, ale już jego syn Adam Wacław w początku wieku następnego zmienił wyznanie na katolickie, początkując tym samym procesy kontrreformacyjne w swoim księstwie. Nasiliły się one już po wymarciu Piastów, gdy rządy zaczęli sprawować katoliccy Habsburgowie. Jednakże także Habsburg Józef II – cesarz doby oświecenia – w końcu XVIII wieku ogłosił patent tolerancyjny, przyznający protestantom wyznaniowe swobody. Na Ziemi Cieszyńskiej znajduje się wiele miejsc będących świadkami tamtych procesów i przemian. Należy do nich przylegająca do skoczowskiego ratusza kamieniczka, w której przyszedł na świat św. Jan Sarkander oraz kościół Najświętszego Serca Jezusa w Czeskim Cieszynie, gdzie przechowywane są relikwie innego cieszynianina św. Melchiora Grodzieckiego. Do wspaniałych przykładów architektury barokowej a także rozszerzającego się w okresie kontrreformacji kultu maryjnego i ruchu pątniczego należy kościół Najświętszej Marii Panny we Frydku, z jej cudowną figurka Matki Boskiej Frydeckiej. W początkach XVIII w. wystawiono w Cieszynie na podstawie tzw. umowy altransztackiej ewangelicki Kościół Jezusowy, który przez wiele lat stał się dla cieszyńskich protestantów ich jedyna świątynią, nazywaną „Kościołem Matką”. Dopiero patent tolerancyjny cesarza Józefa II oraz stworzony przez niego tzw. fundusz religijny umożliwił na Śląsku Cieszyńskim budowę protestanckich świątyń i domów modlitwy. Uderzają one swoją skromną architekturą i surowością wnętrz tak charakterystyczną dla ducha tej religii. Kościół Apostołów Piotra i Pawła w Wiśle, Zbawiciela w Bielsku, czy też kościół ewangelicki w Jaworzu są tego najlepszymi dowodami, od czego nieco odbiega jedynie rokokowy ołtarz we wspomnianym cieszyńskim Kościele Jezusowym, będąc przez to dość oryginalnym i ciekawym wyjątkiem w zakresie sztuki wystroju wnętrz w kościołach protestanckich.

W HABSBURSKICH RĘKACH, CZYLI W CIENIU WIEDNIA

Po śmierci ostatniej Piastówny Elżbiety Lukrecji w 1653 roku nowymi władcami Księstwa Cieszyńskiego stali się Habsburgowie, którzy od roku 1526 byli równocześnie królami czeskimi. Przez ponad sto lat nie przywiązywali do swej nowej posiadłości zbyt wielkiej uwagi, traktując ją jako intratę, przedmiot przetargów, zastawów i rodzinnych działów. Po objęciu władzy przez cesarzowa Marię Teresę w 1741 roku król pruski Fryderyk II zbrojnie najechał na Śląsk. W wyniku zawartego w 1742 roku we Wrocławiu pokoju Prusy otrzymały Dolny Śląsk oraz znaczną część Śląska Górnego. Habsburgowie utrzymali jedynie niewielkie Księstwo Opawskie, Karniowskie i Cieszyńskie. Księstwa te Maria Teresa połączyła w jedną całość, zwana odtąd Śląskiem Austriackim, z własną administracją krajową w Opawie. Od tego czasu Habsburgowie zwrócili baczniejszą uwagę na to peryferyjne księstwo. Księstwo Cieszyńskie jako posag wniosła córka cesarzowej, arcyksiężniczka Maria Krystyna swemu mężowi księciu Albertowi zwanemu odtąd Sasko – Cieszyńskim. Będąc świetnym gospodarzem docenił on niebawem walory Księstwa, szczególnie jego potencjał rolniczy i przemysłowy. Jako właściciel potężnego latyfundium złożonego z dawnych majątków popiastowskich, zwanego Komorą Cieszyńską wykupił z rąk szlachty wiele dóbr ziemskich. Tak powiększona Komora Cieszyńska, stała się świetnie prosperującym kompleksem gospodarczym i jednym z największych majątków w monarchii austriackiej. Książe Albert Sasko - Cieszyński w końcu XVIII i na początku XIX wieku założył szereg zakładów przemysłowych, rozpoczynając tym samym proces industrializacji Śląska Cieszyńskiego związany z wydobyciem węgla kamiennego, rud żelaza i hutnictwem. W 1772 roku założona została huta żelaza w Ustroniu, a w 1839 w huta w Trzyńcu. Podobny proces, związany jednakże z przemysłem włókienniczym przebiegał w Bielsku, które wybiło się na jeden z czołowych ośrodków tekstylnych w monarchii i Europie. Z pewnością przyczyniło się do tego usamodzielnienie państwa bielskiego już w XVI wieku oraz utworzenie odrębnego Księstwa Bielskiego w 1752 roku przez cesarzową Marię Teresę, którego panami została rodzina książąt Sułkowskich. Następcy księcia Alberta: arcyksiążęta Karol, Albrecht i Fryderyk Habsburgowie kontynuowali rozwój przemysłu w Księstwie Cieszyńskim. Wzorem swych poprzedników zajmowali się także działalnością budowlaną i mecenatem w sferze kultury. W Cieszynie angażowali pracujących dla nich wiedeńskich architektów, jak np. Józefa Kornhäusla przy budowie Pałacu Myśliwskiego na Górze Zamkowej, czy też Ludwiga Zatzka, który projektował kościół Najświętszego Serca Jezusowego w obecnym Czeskim Cieszynie. Z dworem habsburskim związana była cieszyńska szlachta i arystokracja, która czerpiąc zeń wzory realizowała także swe ambicje na skalę własnych możliwości. Tak powstał zaprojektowany także przez J. Kornhäusla pałac baronów Beessów w Gnojniku oraz rezydencje hrabiów Larischów w Cieszynie i Frysztacie, hrabiów Thunów w Kończycach Wielkich, baronów Saint-Genois w Jaworzu czy hrabiów Renardów w Czechowicach. Dają one wyraz panującemu w XVIII i XIX wieku wśród szlachty stylowi życia i feudalnym stosunkom społecznym.

OSTATNIE KSIĘSTWO ŚRODKOWEJ EUROPY

Wiedeńska Wiosna Ludów w 1848 roku odbiła się żywym echem na Śląsku Cieszyńskim, doprowadzając do rozbudzenia polskiego i czeskiego życia narodowego. Ujawnił się i nasilił narodowościowy konflikt między zamieszkującymi Śląsk Cieszyński Polakami, Niemcami i Czechami. Jego rozstrzygnięcie a jednocześnie koniec egzystencji politycznej administracyjnego tworu jakim było Księstwo Cieszyńskie, zbiegło się z zakończeniem I wojny światowej. Ostatnim aktem było umieszczenie w cieszyńskim zamku, w latach 1914 –1916, siedziby Głównego Sztabu Armii austro - węgierskiej, której generalnym inspektorem oraz głównodowodzącym był ostatni książę cieszyński Fryderyk Habsburg. Przy sztabie tym przebywał Józef Piłsudski, który jeszcze pod skrzydłami Austrii organizował I Brygadę Legionów Polskich. Po zakończeniu wojny w listopadzie 1918 roku i rozpadzie Monarchii Austro – Węgierskiej likwidacji uległo także Księstwo Cieszyńskie, którego terytorium w 1920 roku podzielone zostało pomiędzy nowopowstałą Polskę i Czechosłowację. Obecnie historyczne ziemie Księstwa Cieszyńskiego znajdują się na terytorium Powiatu Bielskiego i Cieszyńskiego w Rzeczypospolitej Polskiej i w Województwie Morawsko – Śląskim w Republice Czeskiej.